Chiều nào cũng vậy, khi nắng vừa dịu, bọn trẻ trong xóm lại kéo nhau ra con đê đầu làng thả diều. Năm nay, Minh nghĩ ra một trò mới: buộc thêm chiếc sáo trúc nhỏ vào lưng diều. Gió nồm thổi lồng lộng, cánh diều vút lên cao, tiếng sáo ngân nga vọng xuống cả cánh đồng. Cả bọn nằm dài trên bãi cỏ, thi nhau đoán xem tiếng sáo giống cái gì. Hà bảo giống tiếng mẹ ru em. Tuấn lại cho rằng đó là tiếng con chim lạc đàn đang gọi bạn. Ông Ba đi làm đồng về, dừng lại nghe một lúc rồi cười: “Hồi bé, ông cũng làm sáo diều như thế đấy!”. Thế là ông ngồi xuống bãi cỏ, chỉ cho bọn trẻ cách vót sáo để tiếng kêu trầm và ấm hơn.

Hồi còn nhỏ, mỗi dịp hè tôi lại được về quê ở với bà. Nhà bà có cái ao nhỏ, bờ ao trồng một hàng sung sai trĩu quả. Chiều chiều, tôi và mấy đứa bạn trong xóm rủ nhau ra đó câu cá. Chúng tôi chẳng có cần câu xịn, chỉ có cành tre vót nhẵn và lưỡi câu uốn từ chiếc kim băng. Thế mà hôm nào cũng được vài con cá rô, cá diếc. Có lần tôi câu được con cá rô to bằng bàn tay, sung sướng chạy ù về khoe bà. Bà xoa đầu tôi, bảo: “Cháu bà giỏi quá! Tối nay bà nấu canh chua cho cả bọn cùng ăn nhé.” Bữa cơm hôm ấy, tiếng cười rộn cả gian bếp nhỏ. Giờ đã lớn, mỗi lần nhớ quê, tôi lại nhớ hàng sung và nồi canh chua của bà.

Hội thi kéo co của trường năm nay, lớp 5B gặp lớp 5A ở trận chung kết. Hùng là người khoẻ nhất lớp nên được xếp đứng đầu dây. Vừa nghe tiếng còi, Hùng đã ghì dây kéo thật mạnh, chẳng để ý đến nhịp hô của cả đội. Mỗi người kéo một kiểu, sợi dây cứ trôi dần về phía lớp bạn. Hiệp một, 5B thua. Giờ nghỉ, Hùng cáu kỉnh: “Tại các cậu kéo yếu quá!”. Lan, lớp trưởng, nhẹ nhàng bảo: “Không phải đâu. Chúng mình chưa kéo cùng một lúc đấy.” Cả đội bàn nhau: Hùng hô “Một, hai, ba – kéo!”, mọi người cùng ngả người ra sau một lượt. Sang hiệp hai, sợi dây nhích dần về phía 5B. Khi tiếng còi kết thúc vang lên, cả đội ôm chầm lấy nhau. Hùng cười: “Hoá ra, sức mạnh là ở chỗ cùng nhau!”.

Tối thứ Bảy, bố đưa hai chị em Mai lên sân thượng ngắm sao. Bầu trời mùa hạ trong vắt, hàng nghìn ngôi sao lấp lánh như ai rắc bụi bạc. Bố chỉ cho hai chị em dải Ngân Hà trắng mờ vắt ngang trời. Bé Na reo lên: “Bố ơi, ngôi sao kia sáng nhất, nó tên là gì ạ?”. Bố bảo đó là sao Kim. Khi nó hiện lúc chập tối, người ta gọi là sao Hôm; khi nó mọc lúc gần sáng, người ta gọi là sao Mai. Mai lại hỏi vì sao Mặt Trăng lúc tròn lúc khuyết. Bố lấy chiếc đèn pin và quả bóng ra làm thử, hai chị em nhìn là hiểu ngay. Đêm ấy, Mai mơ thấy mình bay giữa các vì sao. Sáng ra, em xin bố cuốn sách về vũ trụ để đọc tiếp.

Năm giờ sáng, mặt hồ còn ngủ yên dưới lớp sương mỏng như tấm voan trắng. Gió nhẹ thổi qua, sương tan dần, để lộ mặt nước phẳng lặng, trong vắt. Phía chân trời, một vầng đỏ ối từ từ nhô lên sau dãy núi xa. Ánh nắng đầu tiên rải trên mặt hồ những vệt vàng óng lấp lánh. Hàng liễu ven bờ rủ những sợi lá xanh mướt xuống nước như đang soi gương. Một đàn cò trắng chấp chới bay ra từ bãi lau, kêu lên mấy tiếng trong trẻo. Thuyền của bác Tư đã ra giữa hồ, mái chèo khua nước nghe óc ách. Mặt trời lên cao dần, hồ sáng bừng, xanh biếc một màu. Đứng trên bờ, tôi hít một hơi thật sâu, thấy lòng mình cũng trong trẻo như mặt nước buổi sớm.

Tháng Chín, nước từ thượng nguồn đổ về, cánh đồng quê ngoại hoá thành biển nước mênh mông. Những ngôi nhà sàn lấp ló sau rặng tre như những chiếc thuyền neo giữa sông. Sáng sớm, mặt nước lặng như tờ, soi bóng cả trời mây trắng xốp. Bông điên điển vàng rực nở dọc bờ kênh, ngoại hái về nấu canh chua ngọt lịm. Bọn trẻ trong xóm bơi xuồng theo người lớn đi giăng lưới, tiếng cười giòn tan. Chiều xuống, mặt trời đỏ au chìm dần vào làn nước, sóng lăn tăn ánh lên muôn vạn vảy bạc. Ông ngoại bảo: “Nước nổi mang phù sa về, năm sau lúa sẽ trĩu bông.” Em ngồi bên ông, thấy quê ngoại đẹp như một bức tranh.

Con suối nhỏ chảy qua đầu bản em quanh năm trong vắt. Nước suối bắt nguồn từ khe đá trên lưng chừng núi, len qua những tảng đá phủ rêu xanh rồi đổ xuống thành một thác nhỏ trắng xoá. Mùa xuân, hai bên bờ hoa ban nở trắng, cánh hoa rơi lả tả, trôi theo dòng nước. Mùa hè, suối là nơi bọn trẻ chúng em tắm mát, bắt cá, đuổi nhau cười vang cả khe núi. Buổi chiều, các mẹ, các chị gùi nước về nhà, tiếng nói cười rộn rã. Đêm đến, nằm trong nhà sàn, em vẫn nghe tiếng suối róc rách như tiếng hát ru. Bố bảo con suối là mạch sống của bản, nên ai cũng giữ cho nước suối luôn sạch.

Đoàn xe của chú Hải băng qua sa mạc suốt cả ngày. Ban ngày, nắng như đổ lửa, cát vàng nóng bỏng, gió thổi từng đợt làm những đồi cát lặng lẽ đổi hình. Ai cũng khát khô cổ, chỉ dám nhấp từng ngụm nước nhỏ. Thế nhưng khi mặt trời vừa lặn, không khí lạnh đi rất nhanh. Cả đoàn dừng lại dựng lều, đốt lửa sưởi ấm. Bầu trời sa mạc đêm ấy cao và sâu thẳm, sao dày đặc như ai rắc muối. Chú Hải kể, dưới lớp cát kia vẫn có những loài vật nhỏ sống được: chúng trốn nắng ban ngày và đi kiếm ăn khi đêm xuống. Nằm trong lều, nghe gió hát rì rào trên đỉnh đồi cát, chú thấy sa mạc vừa khắc nghiệt vừa đẹp lạ lùng.

Đầu làng em có một cây gạo già. Thân cây to đến ba người ôm không xuể, vỏ sần sùi như da ông cụ. Tháng Ba, cây gạo nở hoa đỏ rực như trăm nghìn ngọn lửa thắp sáng cả một góc trời. Chim chóc từ khắp nơi bay về, ríu rít trên từng cành. Bọn trẻ chúng em hay ra gốc gạo nhặt hoa, xâu thành chuỗi đeo cổ. Bà kể rằng cây gạo ấy do các cụ trồng từ hồi bà còn bé. Nó đã chứng kiến bao mùa lúa chín vàng, bao lớp người lớn lên rồi đi xa. Mỗi lần về quê, chú Hoà đều ra đứng dưới gốc gạo thật lâu. Chú bảo: “Thấy cây gạo là thấy quê mình.”

Sinh nhật mười tuổi, Nam được ông tặng một cuốn từ điển tiếng Việt dày cộp. Bìa sách đã sờn, góc trang hơi ngả vàng vì ông dùng nó suốt mấy chục năm. Lúc đầu, Nam chẳng mấy thích món quà ấy. Một hôm, đọc truyện, cậu gặp từ «chính trực» mà không hiểu nghĩa. Ông bảo Nam mở từ điển và chỉ cách tìm: các từ được xếp theo thứ tự chữ cái, cứ lần theo chữ cái đầu, rồi đến các chữ cái tiếp theo. Chỉ một lát, Nam đã tìm thấy: «chính trực: ngay thẳng, không gian dối». Nam thích thú vô cùng. Từ đó, gặp từ lạ nào, cậu cũng tra từ điển rồi ghi vào một cuốn sổ nhỏ. Cuối năm, sổ đã kín gần trăm từ. Nam hiểu rằng ông đã tặng mình cả một kho chữ.

Mai mê tiếng đàn từ năm lên bảy. Nhà nghèo, không có đàn, em tự vẽ phím đàn lên một tấm bìa cứng để tập. Ngày nào đi học về, Mai cũng ngồi bên tấm bìa, mười ngón tay lướt đều như đang chơi thật. Bà cụ hàng xóm thương tình, cho em sang nhà tập trên cây đàn cũ của bà. Có những bản nhạc khó, Mai phải tập đi tập lại hàng trăm lần, đầu ngón tay đỏ ửng. Nhiều lúc em muốn bỏ cuộc, nhưng nghĩ đến lời bà dặn “Có công mài sắt, có ngày nên kim”, em lại ngồi vào đàn. Ba năm sau, trong buổi biểu diễn ở nhà văn hoá, tiếng đàn của Mai vang lên trong trẻo. Bà cụ ngồi hàng ghế đầu, mắt rưng rưng.

Sáng Chủ nhật, lớp 5A đi tham quan bảo tàng của tỉnh. Cô Hạnh – giáo viên chủ nhiệm – dặn cả lớp ghi lại điều mình thấy thú vị nhất. Phòng trưng bày rộng mênh mông, có vô số hiện vật quý: trống đồng cổ, rìu đá, những chiếc bình gốm men nâu. Hưng dừng lại rất lâu trước chiếc áo vải đã sờn của một chiến sĩ. Bác hướng dẫn viên kể rằng người chiến sĩ ấy đã mặc nó suốt những năm hành quân qua rừng núi. Cả lớp lặng đi. Lúc về, Hưng viết vào sổ: “Chiếc áo cũ mà chứa vô vàn câu chuyện.” Cô Hạnh đọc, mỉm cười: “Em đã biết nhìn hiện vật bằng cả trái tim rồi đấy!”.

Thầy Khang về dạy ở trường làng đã gần ba mươi năm. Ngày ấy, đường vào làng chỉ là lối mòn lầy lội, mùa mưa thầy phải xắn quần lội bộ mấy cây số. Lớp học khi đó là gian nhà tranh, bàn ghế ghép từ những tấm ván cũ. Thầy dạy chữ, dạy tính, lại dạy cả cách trồng rau, nuôi cá. Thầy thường nói: “Kiến thức là chìa khoá mở mọi cánh cửa, các em ạ!”. Nhiều lớp học trò của thầy nay đã thành bác sĩ, kĩ sư, thầy giáo. Năm nay thầy nghỉ hưu. Hôm chia tay, học trò cũ khắp nơi về thăm thầy. Một người đứng lên, giọng nghẹn ngào: “Thưa thầy, chúng em có hôm nay là nhờ thầy.” Thầy cười hiền, mắt rưng rưng.

Ông nội em là nghệ nhân đàn bầu. Mỗi tối, ông ngồi bên hiên, một tay gảy, một tay rung cần đàn. Tiếng đàn lúc trầm như lời ru, lúc cao vút như tiếng chim. Có hôm ông đánh một khúc hát ru, em nghe mà tưởng như mẹ đang hát bên nôi. Ông bảo cây đàn chỉ có một dây, vậy mà ngân lên được bao nhiêu nỗi niềm. Ông kể ngày trước, đàn bầu theo chân người hát rong đi khắp các làng. Bây giờ, ông dạy đàn miễn phí cho trẻ con trong xóm. Em cũng xin học. Lần đầu em gảy, tiếng đàn kêu “bưng bưng” nghe thật buồn cười. Ông cười, xoa đầu em: “Tập mãi, tập mãi, rồi tiếng đàn sẽ biết hát.”

Hội làng năm nay có phường rối nước về diễn. Sân khấu là một ao làng, phía sau dựng thuỷ đình mái cong, rèm tre buông thấp. Tiếng trống vừa nổi, chú Tễu bụng tròn, miệng cười toe đã nhảy ra chào khán giả. Rồi các tích trò nối nhau: cày cấy, chăn trâu, đánh cá, rước kiệu. Những con rối gỗ sơn son lướt trên mặt nước như có phép lạ, khi thì bơi, khi thì múa, khi thì đuổi nhau làm nước tung trắng xoá. Bọn trẻ vỗ tay reo hò không ngớt. Hết buổi diễn, em được bác nghệ nhân cho xem sau rèm. Hoá ra, người điều khiển phải đứng ngâm nước đến thắt lưng, dùng sào dài để làm con rối cử động. Em thầm cảm phục những đôi tay tài hoa ấy.

Ngày hội vẽ của trường, Thu chọn vẽ chân dung bà. Em lấy bút chì phác khuôn mặt hiền hậu, mái tóc bạc và nụ cười móm mém. Thu muốn tô màu thật đẹp nhưng hộp màu đã gần hết. Em không buồn mà nghĩ ra cách dùng lá cây giã nhỏ để lấy màu xanh, dùng nghệ để lấy màu vàng. Vì vẽ bằng màu tự làm nên bức tranh của Thu trông mộc mạc và lạ mắt. Tranh không được giải nhất nhưng được cô giáo khen là có nhiều sáng tạo. Chiều ấy, Thu mang tranh về tặng bà. Bà đeo kính lên, ngắm mãi rồi ôm cháu vào lòng. Bức tranh được treo ngay giữa nhà, và từ đó, ai đến chơi bà cũng khoe.

Lớp em có câu lạc bộ làm phim hoạt hình. Chúng em tự vẽ một chú mèo tên là Mướp: lông vàng, mắt tròn xoe và cái đuôi lúc nào cũng vểnh lên. Mướp tuy nghịch ngợm nhưng rất tốt bụng. Trong tập phim đầu tiên, Mướp giúp một chú chim non bị lạc tìm về tổ. Để làm được vài phút phim, chúng em phải vẽ hàng trăm bức tranh, mỗi bức chỉ khác nhau một chút. Khi các bức tranh được chiếu liền nhau, Mướp như sống dậy, chạy nhảy trên màn hình. Hôm công chiếu, cả trường xem rồi vỗ tay rất lâu. Cô phụ trách khen chúng em làm việc tận tâm và kiên nhẫn. Em thấy vui vì Mướp đã mang lại niềm vui cho mọi người.

Chiều ba mươi Tết, cả nhà em quây quần bên mâm cơm tất niên. Bố – người nấu ăn giỏi nhất nhà – trổ tài làm món canh măng. Mẹ bày đĩa xôi gấc đỏ au, bánh chưng xanh. Ông nội ngồi đầu mâm, chậm rãi kể chuyện Tết ngày xưa. Vì năm nay anh Tùng đi học xa về nên bữa cơm càng vui. Anh kể chuyện trường lớp, chuyện bạn bè, chuyện thầy cô. Bà cứ gắp thức ăn cho anh, miệng cười móm mém. Ăn xong, cả nhà cùng gói thêm mấy chiếc bánh nhỏ cho bọn trẻ. Em nghĩ: Tết là khi cả nhà được ở bên nhau, Tết là khi tiếng cười rộn khắp gian nhà.