Lập trình Scratch tiểu học: học gì ở lớp 4, lớp 5 và luyện ở nhà thế nào
Ở tiểu học, lập trình Scratch nằm trong môn Tin học lớp 4 và lớp 5. Bộ Kết nối tri thức, dùng chung cả nước từ năm học 2026–2027, dạy Scratch ở lớp 4 bài 13–16 (làm quen, điều khiển nhân vật, vẽ hình) và lớp 5 bài 10–16 (tuần tự, lặp, rẽ nhánh, biến, biểu thức, từ kịch bản đến chương trình). Học Scratch miễn phí trên trang scratch.mit.edu hoặc bản cài trên máy; muốn luyện có người chấm từng bài thì dùng khóa có bài tập bám SGK.
Luyện Scratch theo đúng bài SGK — bé tự xếp khối, máy chấm từng màn
15 chặng, mỗi chặng ghi rõ khớp bài nào của SGK. Cô đọc lời giảng từng màn, bé tự xếp khối trong app, rồi làm dự án trên Scratch thật.
- ✓ 180 màn, cô đọc lời giảng
- ✓ mỗi chặng 1 dự án tải .sb3 lên để máy kiểm
- ✓ chặng 1–2 miễn phí, cả khóa 99.000đ trọn đời
Mỗi khóa 99.000đ, trả một lần, dùng trọn đời · 2 chặng đầu miễn phí, không cần thẻ · chạy trên trình duyệt, không cài đặt.
Scratch trong SGK Tin học tiểu học: từng bài học gì
Theo chương trình Tin học 2018, lớp 3 mới làm quen với ý "ra lệnh từng bước" (chưa dùng Scratch). Scratch bắt đầu ở lớp 4 với yêu cầu "tự thiết lập và tạo được chương trình đơn giản, ví dụ điều khiển một nhân vật chuyển động", và dày lên ở lớp 5 với "cấu trúc tuần tự, lặp, rẽ nhánh", "biến nhớ và biểu thức". Tính theo chương trình, phần lập trình chiếm khoảng một phần tư số tiết Tin lớp 4 và gần một nửa số tiết Tin lớp 5.
Bộ Kết nối tri thức (dùng chung từ năm học 2026–2027)
| Lớp | Bài | Con học gì trong Scratch |
|---|---|---|
| 4 | 13. Chơi với máy tính | nhận ra chương trình qua trò chơi |
| 4 | 14. Khám phá môi trường lập trình trực quan | cờ xanh, di chuyển, xoay; hạ bút vẽ hình vuông, tam giác |
| 4 | 15. Tạo chương trình máy tính để diễn tả ý tưởng | nhân vật chạy, bật lại khi chạm cạnh, đổi trang phục, âm thanh |
| 4 | 16. Chương trình của em | thêm nhân vật thứ hai, tự làm chương trình |
| 5 | 10. Cấu trúc tuần tự | các lệnh chạy lần lượt từ trên xuống |
| 5 | 11. Cấu trúc lặp · 12. Thực hành lệnh lặp | lặp số lần, lặp liên tục |
| 5 | 13. Cấu trúc rẽ nhánh | nếu … thì, nếu … thì … nếu không thì |
| 5 | 14. Sử dụng biến trong chương trình | hỏi và đợi, trả lời, biến |
| 5 | 15. Sử dụng biểu thức trong chương trình | phép tính, tính diện tích từ số người dùng nhập |
| 5 | 16. Từ kịch bản đến chương trình | viết kịch bản trước rồi mới lập trình |
Nhà còn sách Cánh Diều hay Chân trời sáng tạo? Nội dung cùng một chương trình, chỉ khác cách chia bài: Cánh Diều lớp 4 có 7 bài chủ đề F (phông nền, nhiều nhân vật, đổi kích thước và màu), lớp 5 có 14 bài (bút vẽ, trang phục, ba kiểu lặp, biến, phép so sánh, rẽ nhánh, sửa lỗi); Chân trời sáng tạo lớp 4 bài 12–14, lớp 5 bài 9–15.
Lên THCS, Tin học 6–9 vẫn có phần lập trình trực quan; từ lớp 10 mới chuyển sang Python (xem Học Python cơ bản).
Phần mềm Scratch cho học sinh tiểu học: dùng bản nào
Scratch do nhóm Lifelong Kindergarten của MIT (Mỹ) làm ra, nay do Scratch Foundation duy trì, miễn phí hoàn toàn, có giao diện tiếng Việt. Có ba cách dùng:
| Bản | Chạy trên | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Scratch trên web (scratch.mit.edu) | trình duyệt máy tính, máy tính bảng | dùng ngay, không cài; muốn lưu và chia sẻ thì tạo tài khoản |
| Scratch app (bản cài, không cần mạng) | Windows 10 trở lên, macOS, ChromeOS, máy tính bảng Android | máy ở nhà mạng yếu, hoặc trường cài sẵn để thực hành |
| ScratchJr | máy tính bảng, Chromebook | bé 5–7 tuổi chưa đọc thạo, khối lệnh là hình |
Ba điều bố mẹ hay vấp:
- Điện thoại không sửa được dự án Scratch. Trên điện thoại chỉ xem và chạy dự án. Muốn tự làm, cần máy tính hoặc máy tính bảng.
- Tài khoản của con dưới 16 tuổi cần email của bố mẹ xác nhận thì mới chia sẻ dự án lên cộng đồng. Chưa xác nhận vẫn làm và lưu được.
- Sách Scratch 2 cũ có ảnh khác giao diện Scratch 3 hiện nay (khối lệnh cùng ý nhưng vị trí và màu có chỗ khác). Trường hiện dạy theo Scratch 3.
Khóa Scratch của Ôn Thi không bắt cài gì: bé xếp khối ngay trong trang (chạy được trên điện thoại), còn phần dự án thì làm trên Scratch thật rồi tải file .sb3 lên để máy kiểm.
Hướng dẫn học Scratch 3.0 cơ bản trong 5 bước
Nếu con mới bắt đầu, đi theo đúng thứ tự này (cũng là thứ tự SGK và khóa của Ôn Thi):
- Cờ xanh và di chuyển. Kéo khối "khi bấm vào lá cờ xanh", gắn "di chuyển 10 bước", "xoay 15 độ". Bấm cờ, xem mèo chạy. Hiểu: chương trình chạy từ trên xuống.
- Lặp và bút vẽ. Thêm tiện ích Bút vẽ, dùng "đặt bút", "lặp lại 4 lần" để vẽ hình vuông; đổi thành 3 lần và xoay 120 độ để vẽ tam giác đều.
- Hoạt hình và nhiều nhân vật. "Trang phục kế tiếp", "đợi 1 giây", "phát âm thanh"; thêm nhân vật thứ hai với kịch bản riêng; "phát tin" để hai nhân vật nói chuyện.
- Nếu … thì. "Nếu đang chạm Cá thì nói Bắt được rồi"; "nếu … thì … nếu không thì" cho hai ngả.
- Biến và hỏi đáp. "Hỏi … và đợi", dùng "trả lời" để tính chu vi, diện tích; tạo biến "điểm" để làm game có tính điểm.
Mẹo học nhanh: đoán trước rồi mới bấm cờ. Hỏi con "mèo sẽ dừng ở đâu?" rồi mới chạy. Đoán sai là con vừa tìm ra chỗ chưa hiểu. Muốn làm ngay một game có điểm, xem hướng dẫn làm game Scratch đầu tiên.
Bài tập Scratch tiểu học theo từng bài SGK (có chơi thử)
Dưới đây là các bài tập và dự án trong khóa Scratch của Ôn Thi, xếp theo bài SGK Kết nối tri thức. Chặng 1–2 chơi thử miễn phí ngay, không cần đăng ký:
| Bài SGK | Bài tập / dự án trong khóa | Chơi thử |
|---|---|---|
| Lớp 4 bài 13–14 | mèo leo bậc thang; dự án tự giới thiệu | thử thách leo bậc thang |
| Lớp 4 bài 14, 16 | vẽ cầu thang, hình vuông; bông hoa 6 cánh (lặp lồng) | bông hoa 6 cánh · dự án vẽ hoa |
| Lớp 4 bài 15 | mèo nhảy múa, cún sủa, mèo diễn xiếc (trang phục, âm thanh) | trong khóa, chặng 3 |
| Lớp 4 bài 15–16 | bấm phím cho mèo đi; dự án bể cá cảnh nhiều nhân vật | trong khóa, chặng 4 |
| Lớp 5 bài 13 | mèo tuần tra (nếu chạm thì); ô nóng ô mát (nếu … không thì); mèo đổi màu khi chạm chuột | trong khóa, chặng 6–7 |
| Lớp 5 bài 14 | bảng điểm, ếch đếm lá sen, đếm ngược phóng tên lửa; game bấm mèo tính điểm | trong khóa, chặng 8 |
| Lớp 5 bài 14–15 | máy nhân đôi, chu vi và diện tích hình vuông; dự án máy tính diện tích | trong khóa, chặng 9 |
| Lớp 5 bài 16 | viết kịch bản trước rồi lập trình; dự án tốt nghiệp game của riêng con | trong khóa, chặng 15 |
Ngoài SGK, khóa còn có phần nâng cao: so sánh và "và/hoặc", game đầu tiên với số ngẫu nhiên, bản sao, khối tự tạo, danh sách. Xem hết màn miễn phí có lời giải ở kho màn Scratch miễn phí.
Mỗi màn có một kiểu việc khác nhau để con không bấm bừa qua được: xem cô làm mẫu, điền khối còn thiếu, đoán rồi chạy, xếp lại khối bị xáo, tự xếp từ khay, tìm lỗi trong chương trình "AI viết sai", trả lời "vì sao". Sai thì máy nói đúng chỗ sai trước, rồi mới gợi ý dần.
Dạng bài thi Scratch cho học sinh tiểu học (tham khảo)
Cuộc thi Tin học trẻ toàn quốc có bảng A cho học sinh tiểu học, thí sinh làm bài bằng Scratch hoặc Python, bài được chấm tự động. Đề bảng A năm 2026 (vòng sơ khảo, bản đăng công khai) có các dạng như: vẽ hình chữ nhật theo số nhập vào, in bảng cửu chương, mô phỏng sân trường, làm đồng hồ, chia nhóm bạn.
Nhìn các dạng đó, học sinh cần chắc bốn thứ vượt SGK một chút: lặp lồng (bảng cửu chương, hình nhiều cạnh), biến và phép tính (đọc số người dùng nhập), danh sách (chia nhóm), khối tự tạo (tách chương trình dài thành phần nhỏ). Khóa của Ôn Thi dạy cả bốn ở chặng 2, 8–9, 13, 14. Khóa không phải lớp luyện thi: không có đề thi thử theo giờ, không có giáo viên chấm bài tự luận.
Tài liệu, sách tự học Scratch
- SGK Tin học 4, 5 (Kết nối tri thức) là tài liệu gốc, đúng trình độ, có câu hỏi luyện tập cuối mỗi bài.
- Tự học lập trình Scratch (Bùi Việt Hà, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, có bản tái bản 2023): sách tiếng Việt quen thuộc nhất, nhiều bài tập và trò chơi mẫu, có chương thiết kế trò chơi hoàn chỉnh.
- Tớ học lập trình – Làm quen với lập trình Scratch (Rosie Dickins, Jonathan Melmoth, Louie Stowell; Nhã Nam phát hành): sách tranh dịch từ Usborne, làm trò chơi và hoạt hình từng bước.
- Lập trình với Scratch 3 (Học viện VIETSTEM, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội): viết theo Scratch 3, hợp khoảng lớp 3 trở lên.
- Em học lập trình Scratch (Matthew Highland, 1980 Books phát hành): cho bé 6–8 tuổi đọc cùng bố mẹ.
- Nhận xét từng cuốn, hợp tuổi nào: bài Sách lập trình cho trẻ em.
- Phần mềm và game miễn phí để luyện thêm (ScratchJr, Code.org, Blockly Games…): bài Phần mềm và game lập trình cho trẻ em miễn phí.
- Tự học qua YouTube có đủ không? Đọc phân tích ưu nhược điểm trước khi cho con xem hàng giờ.
Học sách hay video thì nhớ một điều: con phải tự làm lại trên máy ngay sau mỗi bài. Xem người khác kéo khối không làm con biết lập trình, cũng như xem người khác bơi không làm con biết bơi.
Bố mẹ hay hỏi
Lập trình Scratch tiểu học học ở lớp mấy?
Ở lớp 4 và lớp 5, trong môn Tin học. Bộ Kết nối tri thức dạy Scratch ở lớp 4 bài 13–16 và lớp 5 bài 10–16. Lớp 3 chỉ làm quen với ý ra lệnh từng bước, chưa dùng Scratch.
Phần mềm Scratch cho học sinh tiểu học tải ở đâu?
Dùng trực tiếp trên trang scratch.mit.edu, hoặc tải bản cài Scratch app miễn phí (Windows 10 trở lên, macOS, ChromeOS, máy tính bảng Android) từ trang chính thức của Scratch. Không cần mua bản quyền. Nên tải từ trang chính thức, tránh trang lạ.
Học Scratch trên điện thoại được không?
Scratch thật trên điện thoại chỉ xem và chạy dự án, không sửa được. Muốn tự làm dự án thì cần máy tính hoặc máy tính bảng. Khóa của Ôn Thi cho bé xếp khối và chạy ngay trên điện thoại, phần dự án Scratch thật thì làm trên máy tính.
Học Scratch 3.0 cơ bản bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu với cờ xanh và khối di chuyển, xoay; sau đó lặp và bút vẽ (vẽ hình vuông, tam giác); rồi trang phục, âm thanh, nhiều nhân vật; tiếp đến nếu … thì; cuối cùng là biến và hỏi đáp. Đây cũng là thứ tự của SGK lớp 4–5.
Có bài tập Scratch tiểu học có lời giải không?
Có. Kho màn Scratch miễn phí của Ôn Thi có đề và lời giải từng màn của chặng 1–2 (lớp 4 bài 13–16). Trong khóa, mỗi màn có máy chấm và gợi ý đúng chỗ sai; mỗi chặng có một dự án làm trên Scratch thật.
Tự học Scratch ở nhà được không?
Được, Scratch là môi trường được làm ra để trẻ tự khám phá. Bé lớp 4–5 thường tự học được nếu có bài tập theo thứ tự và có người (hoặc máy) chấm. Bé nhỏ hơn cần bố mẹ ngồi cạnh đọc đề ở vài buổi đầu.
Học Scratch để làm gì?
Để hiểu các ý cốt lõi của lập trình (tuần tự, lặp, điều kiện, biến) bằng cách làm hoạt hình, truyện và game của chính mình; để học tốt phần Tin học lớp 4–5; và làm nền trước khi học Python ở lớp lớn hơn.
Scratch có trong Tin học 8 không?
Chương trình Tin học THCS vẫn có phần lập trình trực quan, nhiều trường dùng Scratch. Tên và thứ tự bài khác nhau theo bộ sách, nên xem mục lục sách của con. Từ lớp 10 mới chuyển sang Python.
Scratch Jr khác Scratch thế nào?
ScratchJr dành cho trẻ 5–7 tuổi, chạy trên máy tính bảng và Chromebook, khối lệnh là hình nên chưa cần đọc thạo. Scratch dành cho trẻ từ khoảng 8 tuổi, khối lệnh có chữ, làm được game và hoạt hình phức tạp hơn.
Chặng 1 và 2 của mỗi khóa mở sẵn, không cần thẻ. Con làm được màn đầu tiên thì bố mẹ sẽ biết khóa có hợp hay không.